Мевали дарахтлар физиологияси (2 қисм)

🔥 Дарахт ҳам «нафас олади»: энергия қаердан келади?

🍎 Нафас олиш нима?
Нафас олиш — дарахт ҳужайралари органик моддалар таркибида сақланган энергиядан фойдаланиш жараёни. Фотосинтезда қуёш энергияси органик моддалар таркибида «захира» қилинади. Нафас олишда эса шу органик моддалар, асосан углеводлар, ҳужайраларда парчаланиб, улардаги энергия дарахт фойдаланиши мумкин бўлган шаклга ўтказилади.
Соддалаштириб айтганда:
Фотосинтез → энергияни органик моддаларда жамлайди.
Нафас олиш → шу энергиядан фойдаланиш имконини беради.
Бу жараёнда кислород иштирокида углеводлар парчаланиб, карбонат ангидрид, сув ва энергия ҳосил бўлади.

⚡ Бу энергия нимага керак?
Дарахтнинг ҳаётида деярли ҳар бир фаол жараён энергия талаб қилади.
Масалан:
🌱 янги илдизларнинг ўсиши;
🌿 новдаларнинг ривожланиши;
🍃 янги баргларнинг ҳосил бўлиши;
🌸 гулларнинг ривожланиши;
🍎 мева ҳосил бўлиши ва ўсиши;
🧬 ҳужайраларнинг бўлиниши ва янги тўқималарнинг ҳосил бўлиши;
💧 минерал элементларни ҳужайраларга олиб кириш;
🛡️ касаллик ва ноқулай шароитларга қарши ҳимоя реакциялари
учун энергия керак.
Шунинг учун дарахтда фотосинтез қанчалик муҳим бўлса, нафас олиш ҳам шунчалик муҳим.

🌙 Дарахт кечаси ҳам нафас оладими?
Албатта.
Фотосинтез ва нафас олишнинг муҳим фарқларидан бири шу ерда. Фотосинтез учун ёруғлик керак. Қуёш ботгач, фотосинтез тўхтайди. Аммо нафас олиш кундузи ҳам, кечаси ҳам давом этади. Барглар, илдизлар, новдалар, тана ва мевадаги тирик ҳужайралар энергияга доимо муҳтож. Шунинг учун дарахт кечаси ҳам ўз ҳужайраларида нафас олиш жараёнини давом эттиради.

☀️ Кундузи дарахтда нима содир бўлади?
Кундузи икки жараён бир вақтда кечади:
Фотосинтез → органик моддалар ҳосил қилади.
Нафас олиш → органик моддалардан энергия олади.
Одатда яхши ёритилган баргда кундузи фотосинтез натижасида ҳосил бўлаётган органик моддалар нафас олишда сарфланаётган миқдордан кўпроқ бўлади. Ортиқча қисми эса дарахтнинг бошқа қисмларига юборилади ёки захира сифатида тўпланади. Кечаси фотосинтез бўлмагани учун дарахт нафас олишда аввал ҳосил қилинган ёки захирада турган органик моддалардан фойдаланади.

🌡️ Иссиқда нафас олиш нима учун муҳим?
Бу мавзу айниқса иссиқ иқлимда боғбонлар учун муҳим.
Ҳарорат маълум даражагача кўтарилганда ҳужайралардаги кўплаб биокимёвий жараёнлар тезлашади, жумладан нафас олиш ҳам. Аммо жуда юқори ҳароратда муаммо пайдо бўлади. Дарахт нафас олишга кўпроқ органик моддалар сарфлаши мумкин, бир вақтнинг ўзида эса кучли иссиқлик, сув танқислиги ёки барг оғизчаларининг ёпилиши туфайли фотосинтез пасайиши мумкин.
Натижада:
органик моддалар ишлаб чиқарилиши ↓
энергия ва субстрат сарфи ↑
бўлиб, дарахтнинг умумий углерод баланси ёмонлашиши мумкин.
Шунинг учун кучли иссиқ ва қурғоқчилик нафақат дарахтни сўлитади, балки унинг ички энергетик мувозанатига ҳам таъсир қилади.

❄️ Қишда дарахт нафас оладими?
Дарахт қишда «ухлаб қолади», деган гап шартли маънода тўғри. Барглар тўкилиб, ўсиш деярли тўхтаган даврда дарахтнинг физиологик фаоллиги кескин пасаяди. Аммо тирик ҳужайралар бутунлай «ўчиб» қолмайди. Қишки тинчлик даврида ҳам дарахтнинг тирик тўқималарида нафас олиш давом этади, фақат унинг тезлиги ҳарорат ва физиологик ҳолатга қараб анча пасаяди. Шу сабабли дарахт қишда ҳам захира моддаларидан маълум миқдорда фойдаланади.

🍂 Кузда тўпланган захиралар нима учун керак?
Куз охирида барглардан дарахтнинг танаси, шохлари ва илдизларига органик моддаларнинг бир қисми кўчирилади ва захира қилинади. Бу захиралар дарахт учун жуда муҳим. Чунки эрта баҳорда ҳали янги барглар тўлиқ ишлай бошламаган бўлади.

Шунга қарамай, дарахт:
🌱 илдизларни фаоллаштириши;
🌸 гулларни ривожлантириши;
🌿 янги новдаларни бошлаши
керак.
Бу пайтда дарахтнинг ўзида сақланган захира моддалари муҳим манба бўлиб хизмат қилади. Шунинг учун кузда баргларни соғлом сақлаш ва мавсум охирида дарахтни кучли стрессга туширмаслик келаси баҳорги ривожланиш учун ҳам аҳамиятли.

⚖️ Фотосинтез ва нафас олиш — рақиб эмас
Баъзан «нафас олиш органик моддаларни йўқ қилади» деган тушунча пайдо бўлиши мумкин. Аслида нафас олиш дарахт учун зарарли жараён эмас. Аксинча, у ҳаёт учун зарур. Фотосинтез дарахтга органик моддаларни ҳосил қилиш имконини берса, нафас олиш улардан энергия олиш имконини беради.
Уларни шартли равишда шундай тасаввур қилиш мумкин:
☀️ Фотосинтез — маҳсулот ишлаб чиқаради.
⚡ Нафас олиш — шу маҳсулотдаги энергиядан фойдаланади.
Иккаласи биргаликда дарахтнинг ўсиши ва ҳосил беришини таъминлайди.

🌳 Энг муҳим хулоса
Дарахтнинг ҳаётини оддий қилиб шундай тасаввур қилиш мумкин:
☀️ Қуёш нури → фотосинтез → органик моддалар → нафас олиш → энергия → ўсиш ва ҳосил.
Демак, дарахтда ҳосил фақат «мева пайдо бўлгани»дан бошланмайди.
Ҳосилнинг асоси аввал баргда фотосинтез орқали яратилади, кейин эса дарахт бу органик моддалардан нафас олиш орқали энергия олиб, уларни ўсиш ва мева ривожига йўналтиради.

@BekoFruit